[RoCK'N DaRK]

BIOS NEDIR? NE ISE YARAR? A'DAN Z'YE TÜM BIOS AYARLARI


'Basic Input/Output System' (Temel Giris/Çikis Sistemi) kelimelerinin bas harflerinin birlesmesinden meydana gelen BIOS, PC'nizin çalismasi için gereken temel yapi olarak özetlenebilir. Sadece okunabilir bellek (ROM) üzerine yazilmis bir yazilim olan BIOS, anakartinizin özelliklerini yönetebilmeniz/ kullanabilmeniz, diger donanimlar arasinda bir bag kurmasi için görev yapar.
'Sadece Okunabilir Bellek' üzerinde olmasindan dolayi, burada kalicidir. Kalici olmasinin bir sebebi ise, her defasinda PC'nizi açtiginizda BIOS'un islem yapmasidir. Isletim sisteminiz ile diger donanimlariniz arasinda bir bag kurmaya olanak saglar. Örnegin ses karti, modem gibi parçalari üzerinde barindiran bir anakart aldiginizda, anakartinizin üzerine takili olan aygitlarin listesini isletim sisteminize BIOS verir. Anakart üzerinden desteklenen bir donanimi iptal ettigimizde ise (örnegin, BIOS'dan anakartin ses özelligini iptal ettik) isletim sisteminiz bu aygiti artik görmeyecektir. Diger taraftan, BIOS bir yazilim oldugundan, anakartin dengeli + performansli çalismasi için kullanicilara ayar yapma olanagi sunuyor.
Bu paragraftan çikartacagimiz sonucu ise söyle özetlersek daha kalici olabilir: 'BIOS, anakartinizin özelliklerini ve üzerine takili olan donanimlarin çalismasi için gereken parametreleri, kullandiginiz isletim sistemine aktaran, minik bir isletim sistemidir.'
BIOS'lar ufak isletim sistemi gibidir dedik ya, farkli farkli markalarin ürettikleri farkli BIOS'lar var. Bunlar: AWARD, AMI ve Phoenix BIOS. Phoenix BIOS ile AWARD BIOS birleserek, bazi anakartlarda ikisinin ortak ürünü olan BIOS'lardan kullanilmaya baslandi.

BIOS ILE DIGER DONANIMLAR ARASINDAKI ILISKI

BIOS'un minik bir isletim sistemini ögrendikten sonra, diger donanimlar ile arasindaki baga biraz daha yakindan bakarsak, bu konuyu biraz daha pekistirmis olacagiz. BIOS'un görevlerini kategorize etmek mümkün. Anakartin üzerine takili olan donanimlarin çalisma adreslerini tayin etmek ve anakart tarafindan desteklenen özellikleri kapatmak-açmak ve bu özelliklerini degerlerini degistirmek, gözlemlemek.
BIOS, üzerine takili olan donanimlarin çalisma adreslerini, kullandiginiz isletim sistemine bildirerek, onlarin dogru düzgün çalismasina olanak taniyor. Normal sartlarda BIOS, aygitlarin çalisma adreslerini biraz cömert davranarak isletim sistemine yaptirmayi uygun görüyor. Ama bu her zaman isleyen bir yöntem degil. Kalabalik ek donanima sahip bir sistemde, bazi donanimlarin 'çalisma adresleri', kullandiginiz isletim sistemi tarafindan ayni ataninca, çakisma dedigimiz olay ortaya çikiyor. Donanimlar kendi aralarinda, 'burasi benim, surasi senin' gibi kavga ederler ara sira. Çogu zaman, ayni 'çalisma adresine' sahip donanimlar kendi aralarinda bu yeri paylasarak sorun çikartmazken, bazilar ise inatçilik eder ve 'yok arkadas burasi illa benim; sen git baska yere yerles' seklinde uyumsuzluk çikarabilir. Bu sayede iki donanimda birbirine küser ve ikisi de çalismaz. Ama, BIOS'a girip, aygitlarin kullanmasi gerektigi çalisma adreslerini (IRQ, DMA vs.) kendiniz belirlediginizde bütün her sey kuzu kuzu çalismasina devam eder. Diger taraftan, örnegin, anakartin açilista ilk olarak hangi aygiti (HDD, Floppy, SCSI) kullanmasini istiyorsaniz, bunu BIOS'dan halledebilmeniz mümkün. Iste bu örnekte oldugu gibi, anakartinizin destekledigi özelliklerini bu sekilde kullanabiliyorsunuz/degistirebiliyorsunuz.
Bu anlattiklarimizdan sonra, PC'yi açtiktan sonra nelerin oldugunu az çok kestirebilmemiz mümkün. Güç Dügmesine bastiktan hemen sonra, BIOS devreye giriyor ve POST (Power On Self Test) denen kisa bir analiz-test yapiyor. Bu analiz ile birlikte, üzerine takili olan PnP (Tak ve Çalistir) aygitlari tanimaya olanak sagliyor. Bir aksilik oldugunda bunu size yazili mesaj olarak ya da ses ile bildiriyor. Tahmin edeceginiz üzere, BIOS, -diger anlamda- PC'nizin boot etmesi için gereken bir sistemdir. BIOS olmaz ise, sistem açilmiyor. Bu konulara ilerleyen sayfalarda ayrintisiyla deginecegiz.
Ilk etapta, BIOS'da yer alan ayarlarin ne anlama geldigini ve hangisi kullanmanin avantajli olduguna bakarsak, ilerde anlatacagimiz performans ipuçlarina hem yabanci kalmazsiniz, hem de artik ayar yaparken fazla zorlanmazsiniz.

BIOS AYARLARI

BIOS ayarlarini, BIOS Setup adi verilen bir arabirim araciligi ile yapiyoruz. Farkli firmalarin BIOS'unun bulundugundan bahsedip, bunlarin AWARD, AMI ve Phoenix oldugunu söyledik. Hemen aklimiza bir soru gelecektir: BIOS ayarlari, bu BIOS sistemlerine göre farklilik göstermiyor mu? Hepsinde ayni görevleri yapan ayarlar bulunuyor. Ama bazen ifade edilme tarzlari farklilik gösterebiliyor. Bazi firmalar ise, BIOS'una kendine has özellikler ekleyebiliyor. Mesela Abit, kendi anakartlarindaki BIOS'larina Soft Menu II&III bölümünü ekleyerek, islemci hiz-voltaj ayarlarinin buradan yapilmasina olanak sagliyor.
Bir de arabirim farkliligi olabiliyor. Örnegin AWARD BIOS'un su anda iki farkli sürümü bulunuyor. Birisi Moduler digeri ise Medallion. Award Moduler BIOS, hepimizin asina oldugu BIOS arabirimine sahip. Award Medallion BIOS ise, Phoenix BIOS'un arabirimi ile AWARD BIOS'un özelliklerinin karismasindan olusmus. Zira belli bir süre önce Award BIOS ile Phoenix BIOS birlesmisti. Diger taraftan ise, anlatacagimiz ayarlar bütün BIOS'lar için geçerli. Farkli ayarlar söz konusu oldugunda ayri bir paragraf açip bunlari isaret edecegiz.
Simdi islemlere basliyoruz. PC'niz tam POST ekranindayken, Del veya F2 tuslarina basarak BIOS Setup'a girebilirsiniz. AWARD Moduler BIOS ile AMI BIOS'un baslangiç görüntüleri ayni olacaktir. AWARD Medallion BIOS ise daha önce bahsettigimiz gibi farkli.
NOT: Anlatacagimiz BIOS ayarlari, Award Moduler&Medallion BIOS Ver.6.00 ve AMI BIOS Ver.1.21C baz alinarak hazirlanmistir.

STANDART CMOS SETUP

Ön-Not 1: Ayarlari degistirmek için <+> ve <-> tuslarini kullanabilirsiniz.
Ön-Not 2: Enabled: Etkin, Disabled: Iptal edilmis anlamina geliyor.

Bu bölümde, IDE aygitlarini ayarlayabilir/tanitabilir, saat/tarihi degistirebilir, hata kontrol denetiminin özelliklerini degistirebilirsiniz. Anakartinizi yeni aldiginizda yada pili bittiginde, genelde bu bölüme girip IDE aygitlarimizi tanitir, saati ve tarihi ayarlariz. Diskimiz hangi porta takiliysa, örnegin Primary Master portunun üzerine gidip ENTER tusuna basmamiz yeterli oluyor. Bu sekilde diskimizin kafa sayisi, silindir sayisi otomatik olarak algilanacaktir. Fakat bazi eski tip sabit disklerde, bu ayarlari kendimiz ayarlamak zorundayiz. Bu ayarlari kendiniz ayarlamak istiyorsaniz, ilgili porta gelip ENTER tusuna basin ve Access Mode veya Type'i user defined yaparsaniz, Kafa sayisi gibi ayarlari kendiniz ayarlayabilecek konuma geleceksiniz.
Dedigimiz gibi, eger aygitlari otomatik olarak algilatmak istiyorsaniz, ilgili IDE portunun üzerine gelip ENTER'a basin. Eger, IDE aygiti takilmayan kanallar var ise, bu bölümleri <-><+> tuslari ile None konumuna getirin.
Drive A/B: Bu bölüm disket sürücünüz içindir. Eskiden PC'lerde iki tane disket sürücü bulunabildiginden A ve B seçenekleri konmus. Ama artik tüm PC'lerde bir tane disket sürücü var. Bu durumda bunlardan bir tanesini ayarlayip, digerini None (yani sürücü yok) yapmaniz gerekiyor. Günümüzde disket sürücüler genelde 1.44 MB 3.5 in. Oldugundan bu ayar bu sekilde yapilir. Bazi sürücüler 2.88 MB'lik disketleri de okuyabilmesine karsin, bu diskler piyasada yok. Eger A'yi None yapip, B'yi 1,44 MB 3.5 in olarak ayarlarsaniz, disket sürücünüz harfi A degil, B olur.
Floppy 3 Mode Support : 1,2 MB'lik bazi disketleri okuyabilen disket sürücüleri kullanmak istedigimiz zaman kullanacagimiz bir özellik. Genelde Japonya'da kullanilan bir standart. Normalde Disabled olarak gelir. Disket sürücünüz bu standardi destekliyor ise, tanimladigini disket sürücü harfine göre A veya B'yi seçerek, bu özelligi aktif hale getirebilirsiniz.
Video: Bu seçenek ekran kartinizin türünü belirler. CGA 40, CGA 80, Mono türündekiler artik çok eskide kaldigindan bu ayar EGA/VEGA seklinde kalmalidir.
Halt On: Sistem açilirken, BIOS'un karsilastigi hangi bir hatada/hatalarda, sistemi durduracagini belirler. 'All Errors' seçenegi aktif iken, BIOS'un karsilastigi her hatada sistem durur ve size hata mesaji belirtir. 'All, But Diskette' seçenegi, disket sürücü hatalari hariç diger hatalarin hepsine sistem kendini açilista durdurur. 'No Errors' seçenegi seçildiginde, sistem herhangi bir hatayi gözetmeksizin açilisina devam etmeye çalisir.
Fakat hatalari görebilmek amaciyla, bu seçenegin 'All Errors' seklinde kalmasi tavsiye edilebilir.